Загадка Гусоўскага чакала свайго часу: вялікі беларускі паэт эпохі Адраджэння нарадзіўся ў Буда-Кашалёўскім раёне!

У загаловак гэтага артыкула вынесены словы Віктара Дарашкевіча — вы­дат­на­га вучонага, аднаго з першых беларускіх даследчыкаў творчасці Мі­ка­лая Гусоўскага. У 1977 годзе ён напісаў навуковы артыкул, дзе пры­вёў шматлікія аргументы на карысць беларускага паходжання аўтара “Песні пра зубра”, прычым лічыў яго сваім земляком — выхадцам з Гродзен­ш­чы­ны. Праўда, пры гэтым таленавіты вучоны прызнаваў, што паселішчаў, мяс­цін, рэчак пад назваю Усава, Гусаў, Уса на Беларусі і ў Літ­ве нямала. Праз трыццаць гадоў валожынскі краязнавец Георгій Кар­жа­неў­с­кі правёў сваё ўласнае даследа­ванне, у выніку якога прыйшоў да выс­но­вы, што най­больш верагоднае месца нараджэння паэта — мяс­тэч­ка ў Валожынскім раёне Мін­с­кай вобласці (Гусава або Уса), якое злі­ло­ся з вёскай Каралеўшчынай.

І мкненне даследчыкаў зрабіць Мікалая Гусоўскага сваім земляком ня­цяж­ка зразумець. Хто яшчэ з пісьменнікаў XVI стагоддзя пакідае такі глыбокі след у душы?

Ветрана стала, і яхканне гончых з-пад ветру —
Быццам дзесь побач. О, колькі страсцей і пачуццяў
Раптам абудзіць ражок паляўнічы! Як птушка,
Сэрца трапеча ў грудзях, замірае на момант,
Ловячы шум баравы, што наплывамі з кронаў
То ніспадае, то зноў уздымаецца ў неба.

Кожны беларус, чытаючы гэтыя радкі, з хваляваннем успамінаў свой улас­ны душэўны вопыт, звязаны з наведваннем айчыннай пушчы. Чароўнай сім­фо­ні­яй лесу захапляліся мінчане і гарадзенцы, жыхары Віцебшчыны і Ма­гі­лёў­ш­чы­ны, берасцейцы і гамяльчане…
Працуючы ў бібліятэках і архівах Беларусі, Літвы, Польшчы, Расіі, Ук­ра­і­ны, я паступова, крок за крокам, збірала навуковую інфармацыю, якая да­ты­чы­ла­ся жыцця і творчасці Мікалая Гусоўскага. Дакументаў, якія дапамаглі б ас­вят­ліць жыццёвы шлях паэта, не захавалася. Таму найпершай крыніцай ін­фар­ма­цыі пра беларускага мастака слова служылі яго творы — па­э­мы і вершы, напісаныя старажытнай лацінай.
Распавядаючы ў “Песні пра зубра” пра гады свайго сталення, паэт да­водзіць, што пад час удзелу ў паляваннях, пе­ра­сле­ду­ю­чы звера, ён пе­рап­лы­ваў “altum Borysthenis alveum” (“глыбокае рэчышча Ба­рыс­фе­на” [Дняпра]). У па­э­зіі эпохі Рэнесансу з яе арыентацыяй на адлюстра­ван­не “праў­ды жыц­ця” (што неаднаразова пад­крэсліваў сам Мікалай Гу­соўскі) кан­к­рэт­ныя ге­аг­ра­фіч­ныя назвы не маглі ўжывацца як паэтыч­ныя метафары. Таму ў дадзеным выпадку сум­нен­няў няма: Ба­рыс­фен — стара­жытная наз­ва Дняпра, якой карысталіся пісьменнікі з часоў ан­тыч­на­га географа Пталямея Александрыйскага. Значыць, паэт пісаў менавіта пра Днепр, і толькі ў басейне Дняпра можа быць лакалізавана месца яго на­рад­жэн­ня.
Уважлівае знаёмства з творамі Мікалая Гусоўскага, а таксама з навуковай літаратурай, прысвечанай яго жыццю і твор­час­ці, прыводзіць да высновы, што паэт шчыра цікавіўся ты­мі падзеямі, якія адбываліся на гістарычных тэрыторыях не толькі Бе­ла­ру­сі, але і Украіны. Так, у паэме “Пе­ра­мо­га над тур­камі” (1524) апісана бітва пад Церабоўлем (сёння — раённы цэнтр Цярнопаль­скай вобласці); святы Гі­я­цынт, якому прысвечана агі­я­гра­фіч­ная паэма, надрукаваная ў 1525 годзе, не­ка­ль­кі год ажыццяўляў сваю місіянерскую дзейнасць на землях Украіны і Бе­ла­ру­сі. Блізка да тэрыторыі паўночнай Ук­ра­і­ны знаходзіцца Перамышльская зям­ля — дыяцэзія біскупа Яна Кар­н­коў­ска­га, з якім было звязана жыццё паэта пас­ля прыезду з Рыма, дзе ён выконваў абавязкі сакратара пры плоцкім біс­ку­пе Эразме Цёлку. У Польшчы, але недалёка ад мяжы з сучаснай Украінай зна­ходзіц­ца таксама Шыд­ло­вец — рада­вы маёнтак Крыштофа Шыдлавецкага, да яко­га як да пат­ро­на звяр­таў­ся паэт у выданні 1525 г. Такое супадзенне па ге­аг­ра­фіч­ных па­каз­ні­ках ізноў прыводзіць да высновы, што шукаць радзіму Мі­ка­лая Гусоўскага трэба не ў Налібоцкай або Белавежскай пушчах, а на зем­лях Падня­проўя.
Калі арыентавацца на назву “Ussa” (улічваючы, што апошнія свае вер­шы па­эт падпісаў “Nicolaus Ussovius”), то на старажытных картах няцяжка знай­с­ці раку з адпаведнай назвай, правы прыток Бярэзіны. На карце Т. Макоўскага (1613) гэта “Vsſa”, на карце І. М. Пробста (1753) — “Ussa”. Адпавядае ім, хут­чэй за ўсё, сённяшняя Уса, якая працякае па тэрыто­рыі Чэрвеньскага і Бя­рэ­зін­с­ка­га раёнаў. Аднак рака Уса адносіцца ўсё ж да басейна Бя­рэзіны, ад яе да Дняпра — даволі значная адлегласць. Да таго ж, мы не можам іг­на­ра­ваць та­го факта, што вялікі паэт быў у пэўным сэнсе “двуназоўным”: у трох сваіх збор­ні­ках ён выступае як “Hussovianus”, а ў апошніх вершах — як “Ussovius”.
І толькі адно месца на Беларусі адпавядае ўсім вышэйназваным пат­ра­ба­ван­ням: блізкасць да Дняпра, блізкасць да тэрыторыі Украіны, блізкае раз­мяш­чэн­не населеных пунктаў на “Hus-” і “Us-”. Акрамя Ушы і Усы, ва­кол якіх часцей за ўсё віруюць разважанні даследчыкаў, на Беларусі ёсць яшчэ рэч­ка Уза, правы прыток ракі Сож; яна працякае ў Гомельскім і Буда-Ка­ша­лёў­с­кім раёнах. У тым жа Буда-Кашалёўскім раёне ёсць мяс­тэч­кі Уза і Гу­се­ві­ца (на карце РУП “Белкартография” 2003 г. — Старая Гу­се­ві­ца). Адсюль, сап­раў­ды, дастаткова не­да­лё­ка да Дняпра (ад Старой Гу­се­ві­цы — 25 км; у мно­гіх месцах паміж рэчкай Узою і Дняпром — не больш за 20 км). Такая ад­лег­ласць магла ў рэ­а­ль­нас­ці складаць даўжыню па­ляў­ні­ча­га пераходу, тым больш для конных паляўнічых.
Паказальна і тое, што Мікалай Гусоўскі дае ў “Песні пра зубра” выразную ха­рак­та­рыс­ты­ку роднай зямлі: Зямля, багатая пладамі, якой дастаткова нязначнай працы, напаўняе шчодрыя палі даб­ра­дат­ны­мі ўраджаямі... (Тут і далей пераклад з лацінскай мовы мой — аўт.)
Падкрэслю зноў: у творы паэта эпохі Рэнесансу падобнае апісанне не­ль­га ўспрымаць як паэтычную ідэалізацыю. Працытаваныя ж радкі з паэмы Мікалая Гусоўскага, па­вод­ле апісаных кліматычных умоў, выгляда­юць як характарыстыка не бе­ла­рус­ка­га Панямоння, а беларускага Падняпроўя.
Такім чынам, з вялікай доляй верагоднасці месца нара­джэння Мікалая Гу­соў­с­ка­га ла­ка­лі­зу­ец­ца ў Буда-Кашалёўскім раёне. З’яўленне зычнага “з” у наз­ве ракі і мястэчка (Уза) не пярэчыць, а на­ват адпавядае лацінскаму са­ма­на­зо­ву паэта “Ussovius”: згодна з гра­ма­ты­кай лацінскай мовы, літара “s” у ста­но­віш­чы паміж галоснымі вы­маў­ля­ец­ца як [з]. Так што “Ussovius” па-бе­ла­рус­ку — гэ­та, хутчэй, “Узоўскі”, а не “Усоўскі”.
Што да арэалу рас­паў­сюд­жан­ня зуб­роў, то, зыходзячы з твораў тагачаснага пісьмен­ства, у XVI ст. ён быў нам­но­га шырэйшым у параўнанні з сённяшнім. Міхал Літвін у трактаце “Пра звычаі татараў, літвінаў і мас­коў­цаў”, які быў напісаны да 1550 года, распавядаючы пра кіеўскую зямлю, адз­на­чаў: “…На Барысфене і на іншых рэках, якія ў яго ўпадаюць, ёсць ня­ма­ла шматлюдных гарадоў, багата вёсак, жыхары якіх ужо з дзя­цін­с­т­ва пры­ву­ча­юц­ца плаваць, хадзіць на лодках, лавіць рыбу, паляваць. <...> На працягу ка­рот­ка­га часу яны становяцца вельмі спрытнымі, так што могуць голымі ру­ка­мі адолець мядзведзя або зуб­ра”.
“Адолець зубра голымі рукамі” — гэта зна­чыць, перамагчы яго без агнястрэльнай зброі. Успомнім, што ў паэме “Песня пра зубра” аўтар з пагардаю ставіцца да тых паляўнічых, якія бяруць з сабою муш­ке­ты або расстаўляюць на звера хітрыя пасткі. Апісаны вышэй суровы лад жыцця, якім адрозніваліся жыхары Падняпроўя, асоб­ны­мі рысамі су­дак­ра­на­ец­ца з успамінамі паэта. Так, ён гаво­рыць, што баць­ка яго “навучыў вышукваць схо­віш­чы дзікіх звяроў”, што бу­ду­чы паэт часта сваімі рукамі зры­ваў рогі з галавы забітага зубра, разам з канём гнаў звера праз во­ды рэк; што паляванне не вельмі яго вабіла, “але ж і ў гэтым сорамна было саступіць сяб­рам”. Ясна, што ў маладыя гады Мікалай Гусоўскі прай­шоў добрую школу рыцарскай за­гар­тоў­кі. І хоць такі лад жыцця не прый­шоў­ся яму даспадобы, аднак ён з вык­люч­най павагай успрымае гэты сво­е­а­саб­лі­вы айчынны аналаг антычнай Спар­ты.
Толькі вузкім спецыялістам вядома, што зборнік твораў Мікалая Гу­соў­с­ка­га, які быў надрукаваны ў Кракаве Гіеранімам Віеторам у 1523 годзе і ў якім змешчана паэма “Песня пра зубра”, адкрываецца дзвюма эпіграмамі і вы­я­ваю герба: змяя, якая паглынае дзіця. Гэта — радавы герб князёў Сфорцаў, з дому якіх паходзіла жонка караля Жыгімонта Першага, італьянская прын­цэ­са Бона. Ёй прысвяціў Мікалай Гусоўскі свой першы зборнік. У эпіграме на герб, згодна літаратурнай традыцыі, у паэтычнай фор­ме рас­к­ры­ва­ец­ца сімволіка геральдычных знакаў: змяя — гэта дабрачыннасць (успомнім, што змяя — самы пашыраны сімвал медыцыны, а таксама ўва­саб­лен­не мудрасці); дзіця, якое яна паглынае, — ліхадзейства, грэх. Ча­му ж на выяве побач з гербам каралевы Боны паэт не змясціў герб Жы­гі­мон­та — славутага польскага арла?
Хутчэй за ўсё, таму, што Мікалай Гусоўскі паводле месца свайго на­рад­жэн­ня лічыў ся­бе падданым менавіта каралевы, а не караля. У выніку па­жа­ла­ван­няў, па­да­ра­ван­няў і купляў Бона Сфорца сканцэнтра­вала ў сва­іх ру­ках шматлікія воласці на Беларусі, пераважна ў паўднёвай частцы, у тым ліку ў Рэчыцкім павеце, да якога ў XVI ст. адносілася таксама тэ­ры­то­рыя сённяшняга Буда-Кашалёўскага раёна. Ге­ра­ль­дыч­ны знак радавога герба Сфор­цаў стаў гербам беларускага горада Ружаны (сёння — гарадскі пасёлак у Пру­жан­с­кім раёне Брэсцкай вобласці). З ка­ра­ле­вай Бонай, а таксама з яе сак­ра­та­ром Людовікам Альфіо паэт мог пазнаёміцца яш­чэ да часу свайго ад­’­ез­ду ў Рым. Та­му пасля вяртання на Радзіму ўсе спадзя­ван­ні на матэры­яльную падтрымку ён звязваў са сваёй пані Бонай, а так­са­ма яе ін­тэ­лек­ту­а­ль­ным атачэннем. Як добры ва­сал, ён услаўляе ў прыс­вя­чэн­ні сваю пані-валадарку.
Найбольшым плёнам палявання для Мікалая Гусоўскага, асветнага па­э­та-гу­ма­ніс­та, была сама паэзія. Паляўнічы трафей для яго мае дру­гас­нае зна­чэн­не. Нідзе ў “Песні пра зубра” мы не сустрэнем меркантыльных раз­ва­жан­няў пра большую ці меншую каштоўнасць таго ці іншага звера, пра паляванне як сро­дак матэрыяльнага забеспячэння жыцця. Іншая спра­ва — прававы аспект. У 237 — 290 радках Мікалай Гусоўскі піша пра прыродныя багацці род­на­га краю. Пачынае ён са згадкі пра тое, што князь выдаў спецыяльны указ, які аба­ра­няе зубрыц ад браканьераў і што менавіта “яго апека доўгі час ахоўвае лясныя багацці”. Аўтар адзначае, што лясы цэняцца яго народам вышэй за “бліскучае золата”, хаця ў Вялікім княстве Літоўскім стае роз­ных прывазных за­мор­с­кіх тавараў. Ён піша: Няхай прыплываюць да вельмі блізкіх берагоў любыя караблі, якія звычайна поў­няц­ца раз­нас­тай­ным набыткам. Цякуць рэкі, што нясуць багацці ва ўсе землі, яны злу­ча­юць хут­кія і манетаносныя караблі.
“Вельмі блізкія берагі” — гэта берагі Дняпра, якія для паэта з Буда-Ка­ша­лёў­с­ка­га раёна сапраўды былі вельмі блізкімі. Гэты ўрывак тэк­с­та­ла­гіч­на ці­ка­ва суаднесці з фрагментам згаданага вышэй трактата Міхала Літвіна. Рас­ка­заў­шы пра Днепр і яго прытокі, пісьменнік распавядае пра разнастайныя та­ва­ры, якія прывозяцца іншаземнымі купцамі ў Кіеў. Аўтар адз­на­чае, што бо­ль­шасць купцоў вязуць каштоўныя камяні, шаўковае і за­ла­тат­ка­нае адзен­не, водары, шафран, перац і іншыя прана­сці з Азіі, Персіі, Ін­дыі, Аравіі, Сі­рыі на поўнач — у Масковію, Пскоў, Ноўгарад, Швецыю, Да­нію, прычым вя­зуць адным і тым самым стара­жытным шляхам: з пор­та Кафы на Понце Эў­к­сін­с­кім (Чорным моры) “праз Таўрыйскую браму” і Та­ва­нь­с­кі перавоз на Дняпры, а адтуль — стэ­пам у Кіеў. Далейшы шлях куп­цоў на поў­нач адбываўся па водах Дняпра. Вось чаму Мікалай Гусоўскі, які на­радзіў­ся ў Прыдняпроўі, адзначыў гэты вельмі важны аспект у эка­но­мі­цы дзяр­жа­вы.
Прадметам дыскусіі стала апошнім часам пытанне, якога ж звера апісаў Мі­ка­лай Гусоўскі ў сваёй паэме: зубра, або, можа, бізона, ці нават тура? Тэкст па­э­мы ніякіх падстаў для падобнай дыскусіі не стварае. У фінале апошняга па­ляў­ні­ча­га абразка, сапраўды, нечакана з’яўляецца тур, які схаваўся ў лесе: Вось ляжыць звер, адолены цяжкай працай. Слабее самы небяспечны жы­хар паў­ноч­най пушчы, а другі пакуль хаваецца, і я дапускаю [гэта]. Калі ў нас будзе спа­кой­ны час, то ад­шу­ка­ец­ца і ён; ты ж, тур, калі разумны, рыхтуй лоб да бітвы.
Ці сустракаюцца ў “Песні пра зуб­ра” іншыя згад­кі пра тура, апроч працытаванай вышэй? У назве твора выразна акрэслена, што прадмет аўтарскага аповеду — ме­на­ві­та зубр (bison). У прысвячэнні каралеве Боне таксама ясна напісана, што Папа рым­с­кі Леў Х папрасіў біскупа Эразма, “каб той прадставіў у Ры­ме выяву бізона, якога мы называем зубрам, набіўшы шку­ру саломай”. Такім чынам, двух меркаванняў па гэтым пытанні быць не можа: па­э­ма Мікалая Гусоўскага прысвечана менавіта зубру.
Відавочна, што тур у паэме ўзнікае гэтаксама спарадычна, як, прык­ла­дам, дзік або глушэц. Аднак нечаканае з’яўленне тура ў фінале твора мо­жа свед­чыць пра тое, што паэт хацеў напісаць яшчэ адзін твор — прыс­ве­ча­ны туру. Но­вая паэма будзе напісана тады, гаворыць Мікалай Гусоўскі, ка­лі ў яго будзе “otium” (“час спачынку”). У больш шырокім кантэксце тур (як памятаем, са­мы люты з усіх звя­роў), які дагэтуль скрываецца ў пушчы, — гэта яшчэ але­го­рыя ворага — турка, які пакуль што не пераможаны і пагражае яго народу. Па­ко­ль­кі, на думку паэта, “дзяржава больш мацуецца дасканаласцю душы, чым сілаю це­ла”, то яго дзяржаве таксама жыццёва не­аб­ход­ны “otium” — маг­чы­масць займацца не цяжкай працай аба­ро­ны Ай­чы­ны, а справай аха­рош­ван­ня душы. Otium для народа (нечаканы ка­лам­бур!), на думку паэта-гуманіста, — гэта творчасць і хрысціянская ве­ра.
На апошняй старонцы зборніка Мікалая Гусоўскага змешчана гравюрная вы­я­ва: мужчынская галава на пастаменце. У непасрэднай бліз­кас­ці да гэтай вы­я­вы па-лацінску напісана “Concedo nulli” (“Не сас­ту­паю нікому”). Апош­няе выслоўе — цалкам у духу рэнесансавага са­маў­с­ве­дам­лен­ня мастака. Яно рас­шыф­роў­вае сэнс гравюрнай выявы: на пас­та­мен­це напісана “Terminus”, што ў перакладзе з лацінскай мовы азначае “мяжа”. Менавіта так (Тэрмін) у ан­тыч­най мі­фа­ло­гіі называлася боства, якое ўсталёўвала мяжу. У культуры эпо­хі Рэ­не­сан­су адбываецца пе­ра­а­сэн­са­ван­не ролі антычнага Тэрміна: ён ін­тэр­п­рэ­ту­ец­ца як абаронца твор­чай незалежнасці мастака. Безумоўна, тую ж се­ман­тыч­ную нагрузку нясе Terminus на гравюры ў выданні Мікалая Гу­соў­с­ка­га.
Яш­чэ ў 2003 годзе я выказала версію, што на апошняй старонцы выдання 1523 года перад на­мі — пар­т­рэт Мікалая Гусоўскага. Мужчынская галава на пас­та­мен­це наўрад ці можа атаясамлівацца з са­мім антычным боствам мя­жы. Па-першае, доўгія валасы, вусы і барада не маг­лі быць атрыбутам ан­тыч­на­га бога: старажытныя грэкі і рымляне лічылі ліш­нюю рас­лін­насць на твары прыкметаю “варварства”. Па-другое, ха­рак­тэр­ны каў­не­рык, які пры ўважлівым разглядзе добра заўважны на гравюрным пар­т­рэ­це, з вялікай ступенню верагоднасці выяўляе прыналежнасць ула­да­ль­ні­ка та­ко­га касцюма да эпохі Рэнесансу, прынамсі да духоўнага саслоўя. Не будзем забывацца пра тое, што “Песня пра зубра”, паводле пер­ша­снай за­ду­мы, — антытурэцкі твор з ак­цэн­та­ван­нем ідэі аб’яд­нання хрыс­ці­ян перад паг­ро­зай захопу ін­ша­вер­ца­мі; у паэме “Пра перамогу над тур­ка­мі” у цэнтры ўва­гі аўтара — праблема здра­ды хрысціянскай веры; апош­ні эпічны твор паэта прыс­ве­ча­ны ка­та­ліц­ка­му свя­то­му Гіяцынту (Яцку) Адрованжу. Успомнім, на­рэш­це, што апош­нія вер­шы Мікалая Гусоўскага змешчаны ў каталіцкіх дру­ка­ва­ных вы­дан­нях 1533 — 1534 гадоў.
Надпісы, якія атачаюць гравюрную выяву, носяць багаслоўска-эс­ха­та­ла­гіч­ны характар. У іх — ключ да разумення ўсёй творчасці паэта. Звер­ху, па-ла­цін­с­ку, чытаем: “Апошняе трэба заўсёды ўспрымаць як самае апошняе”. У ніжняй частцы старонкі: “Чалавеку належыць чакаць дня, і не ўчы­ніш грэ­ху вечна”. Ча­ла­век павінен ашчаджаць кожную хвіліну, падкрэ­слівае па­эт, не толькі каб не змарнаваць яе дарэмна, але яшчэ і каб не напоў­ніць яе гра­хоў­нас­цю. Гэтая думка падмацоўваецца словамі 13-га верша 25-га раз­дзе­лу Еван­гел­ля ад Матфея па-старагрэчаску: “Будзьце пільнымі, бо не ведаеце ні дня, ні часу”. Яш­чэ ніжэй — па-старагабрэйску: “Блаславёны Бог на­веч­на, амэн, з апош­ні­мі днямі яго”. Такім чынам, усе выслоўі, размешчаныя звер­ху і зні­зу, да­ты­чац­ца абавязку чалавека дбаць пра выкананне свайго вы­шэй­ша­га — Бос­ка­га! — прызначэння ў зямным жыцці.
Уздоўж левай рамкі гравюрнай выявы — словы аднаго з сямі ста­ра­жыт­наг­рэчас­кіх мудрацоў, афінскага заканадаўцы Салона, адпаведна, па-ста­раг­рэц­ку: “Глядзі на канец доўгага жыц­ця”. Уздоўж правай рамкі — надпіс па-ста­ра­габ­рэй­с­ку: “Ты зрабіў, і гэта не праміне”.
Такім мэтанакіраваным падборам цытат з твораў антычных і хрыс­ці­ян­с­кіх аў­та­раў Мікалай Гусоўскі імкнуўся вызначыць галоўную кан­с­тан­ту сваёй твор­час­ці: спалучэнне ў ёй дзвюх магутных культурных плы­няў еў­ра­пей­с­кай цы­ві­лі­за­цыі. Як антычнаць, так і хрысціянства надавалі вя­лі­кае значэнне Ча­ла­ве­ку-Творцу, які павінен успрымаць кожны па­да­ра­ва­ны яму дзень як маг­чы­масць упрыгожыць свет.
Праз вонкава спакойныя, размераныя рад­кі вершаў і паэм Мікалая Гу­соў­с­ка­га, праз яго нараканні на цяжкі стан здароўя ды ўяўныя скаргі на недахоп па­э­тыч­на­га майстэрства пра­ры­ва­ец­ца магутны паэтычны талент сапраўднага пат­ры­ё­та сваёй зямлі, сап­раў­д­на­га вешчуна беларускага народа. Быццам во­ды магутнага Дняпра, паэт у сваіх творах — то велічна-спакойны і разважлівы, то гнеўна-ўсхваляваны і ўзрушаны. Менавіта ён, паэт з Буда-Кашалёўскай зям­лі, здолеў па-мастацку сфар­му­ля­ваць тыя надзённыя і балючыя пытанні, якія былі і застаюцца ак­ту­а­ль­ны­мі ў рэчышчы фарміравання нашай на­цы­я­на­ль­най самасвядомасці. І гэ­тым ён паставіў мяжу — “terminus”, вызначыўшы сваё адметнае і не­паў­тор­нае месца ў гісторыі духоўнай культуры беларусаў.
Жанна НЕКРАШЭВІЧ-КАРОТКАЯ,
кандыдат філалагічных навук,
дацэнт кафедры сучасных замежных моў
факультэта міжнародных адносін
Беларускага дзяржаўнага універсітэта